Modül A1 — Prompt Anatomisi
Seviye: [T] Temel / [O] Orta / [İ] İleri
Amaç: Tıbbi-akademik işler için tekrar kullanılabilir, denetlenebilir ve güvenilir prompt'lar kurmanın yedi bileşenli çerçevesini öğretmek.
Not: Bu, müfredatın çekirdek modülüdür. Sonraki tüm modüllerdeki prompt'lar buradaki anatomiyi uygular.
Kavramsal çerçeve
Piyasadaki çoğu prompt çerçevesi (RTF, CRISPE vb.) tıp için iki açıdan eksiktir: bilimsel dürüstlüğü zorlayan bir mekanizma içermez ve çıktının yönergelere (CONSORT, STROBE, PRISMA) uyumunu denetlemez. Aşağıdaki yedi bileşenli yapı bu iki açığı kapatmak için tasarlanmıştır. Yedinci bileşen —doğrulama kancası— bu çerçeveyi sıradan prompt eğitimlerinden ayıran şeydir.
İyi bir prompt, modele ne istediğinizi değil, nasıl bir uzman gibi, hangi sınırlar içinde ve hangi biçimde düşünmesini istediğinizi söyler.
Yedi bileşen
1. ROL [T]
Modele bir uzmanlık kimliği ve metodolojik bakış açısı atar. Bu, çıktının terminolojik düzeyini ve varsayılan standartlarını yükseltir.
"Sen STROBE yönergelerine hâkim, gözlemsel çalışmalarda deneyimli bir epidemiyoloji metodoloğusun."
Rolü mümkün olduğunca spesifik tutun. "Bir doktor gibi davran" zayıftır; "20 yıllık acil tıp deneyimi olan, klinik karar destek sistemleri üzerine yayın yapmış bir araştırmacı" güçlüdür.
2. BAĞLAM [T]
Modelin görevi doğru çerçevelemesi için gereken arka plan: çalışma türü, hedef dergi/kitle, eldeki veri, kısıt ve amaçlar.
"Retrospektif bir kohort çalışması yürütüyorum; hedef dergi acil tıp alanında orta-yüksek etki faktörlü. Örneklem n=842, tek merkez."
Eksik bağlam, modelin varsayım üretmesine —dolayısıyla genelleme ve yanlışlık riskine— yol açar.
3. GÖREV [T]
Tek, net ve eylem odaklı bir talimat. Birden fazla iş varsa parçalayın; tek prompt'a yığılan çoklu görev kaliteyi düşürür.
"Tartışma bölümünün yalnızca 'kısıtlılıklar' alt başlığını yaz."
4. KISITLAR [O]
Sınırlar ve yasaklar: kelime sınırı, uyulacak yönerge, ton, kullanılmayacak ifadeler, kapsam dışı bırakılacaklar.
"En fazla 250 kelime. Pasif çatıyı minimumda tut. Klişe AI ifadeleri ('sonuç olarak', 'önemle belirtmek gerekir') kullanma. Veri uydurma."
Kısıtlar prompt'un en sık ihmal edilen ama çıktı kalitesini en çok belirleyen bileşenidir.
5. FORMAT [O]
Çıktının yapısı: IMRAD bölümü, tablo, madde listesi, atıf stili (Vancouver/APA), başlık düzeni.
"Çıktıyı üç paragraf hâlinde, atıfsız düz metin olarak ver; referans gerektiren yerlere [ref] yer tutucusu koy."6. DOĞRULAMA KANCASI [O/İ] — tıbba özgü kritik bileşen
Modeli, ürettiği içeriğin güvenilirliği konusunda kendini denetlemeye zorlayan talimat. Halüsinasyonu ortadan kaldırmaz ama görünür kılar.
"Emin olmadığın her olgusal iddiayı, sayıyı veya referansı [doğrulanmalı] etiketiyle işaretle. Var olmayan referans, yazar adı veya DOI üretme; bilmediğin yere yer tutucu bırak. Yüksek güvenli iddialarla, doğrulanması gerekenleri ayrı ayrı belirt."Bu bileşen olmadan üretilen hiçbir tıbbi metin teslime hazır sayılmaz.
7. ÖRNEK (few-shot) [İ]
Bir veya birkaç örnek girdi-çıktı çifti, modele istenen ton ve yapıyı sabitletir. Özellikle soru üretimi, çeldirici yazımı ve tutarlı biçim isteyen işlerde belirleyicidir.
"İşte beğendiğim bir 'kısıtlılıklar' paragrafı örneği: [...]. Aynı tonda ve yoğunlukta yaz."
Tam örnek: anatomi uygulaması
Aşağıdaki şablon yedi bileşeni birleştirir. Köşeli parantezler doldurulur:
[ROL]: Sen STROBE yönergelerine hâkim, acil tıp alanında yayın deneyimi olan kıdemli bir araştırma metodoloğu ve akademik İngilizce editörüsün. [BAĞLAM]: [çalışma türü, ör. retrospektif kohort] yürütüyorum. Konu: [konu]. Hedef dergi: [dergi/alan ve etki düzeyi]. Örneklem: [n ve merkez sayısı]. Eldeki ana bulgu: [tek cümleyle birincil sonuç]. [GÖREV]: Tartışma bölümünün yalnızca "kısıtlılıklar (limitations)" alt başlığını yaz. [KISITLAR]: En fazla [250] kelime. Kısıtlılıkları acımasızca ve dürüstçe ele al; her kısıtlılığın bulguları nasıl etkileyebileceğini belirt. Klişe AI ifadelerinden kaçın. Veri, oran veya referans uydurma. [FORMAT]: Atıfsız düz metin, tek paragraf veya en fazla iki paragraf. Referans gereken yere [ref] koy. [DOĞRULAMA KANCASI]: Metnin sonunda, doğrulamam gereken her olgusal iddiayı ayrı bir "DOĞRULANACAKLAR" listesinde topla. Emin olmadığın hiçbir şeyi kesin gibi yazma.
Kötü → İyi karşılaştırması
Kötü prompt:
"Bana çalışmamın tartışma bölümünü yaz."
Sorun: rol yok, bağlam yok, sınır yok, format yok, doğrulama yok. Model jenerik, atıf uyduran, çalışmanızı tanımayan bir metin üretir.
İyi prompt: Yukarıdaki yedi bileşenli şablon.
Fark: çıktı çalışmanıza özgü, sınırlı, denetlenebilir ve uydurma referans içermeyen bir taslaktır. İlk prompt size düzeltilecek bir yük verir; ikincisi düzenlenecek bir temel.
Yaygın hata kalıpları (failure modes)
- Görev yığma. Tek prompt'ta "giriş, metot ve tartışmayı yaz" demek. Çözüm: her bölüm ayrı prompt.
- Doğrulama kancasını atlama. En sık ve en tehlikeli hata. Çözüm: kancayı şablonun zorunlu satırı yapmak.
- Aşırı belirsiz rol. "Bir uzman gibi" demek. Çözüm: alan + yöntem + deneyim düzeyi.
- Kısıt yokluğu. Sınır verilmeyince model uzar, klişeleşir, kapsam kayar. Çözüm: her prompt'a en az kelime sınırı ve "uydurma yok" kısıtı.
- Tek seferde mükemmellik beklentisi. Prompt iteratif bir süreçtir; ilk çıktı taslaktır. Çözüm: çıktıyı eleştirip yeniden yönlendirmek.
Uygulamalı egzersiz
Daha önce kullandığınız zayıf bir prompt'u alın (ör. "şunu özetle"). Yedi bileşenle yeniden yazın. İki çıktıyı karşılaştırın: hangi bileşeni eklemek en büyük sıçramayı sağladı? Çoğu kişide bu, KISITLAR veya DOĞRULAMA KANCASI olur.
Doğrulama kontrol listesi
- Prompt'umda yedi bileşenin her biri var mı (en azından ilk altısı)?
- Rol yeterince spesifik mi?
- Tek bir net görev mi istedim, yoksa yığdım mı?
- "Uydurma yok" ve yer tutucu talimatı (doğrulama kancası) var mı?
- Format ve kelime sınırı belirttim mi?
Anahtar çıkarımlar
- İyi prompt, modele nasıl düşüneceğini, hangi sınırlarda ve hangi biçimde çıktı vereceğini söyler.
- Yedi bileşen: Rol, Bağlam, Görev, Kısıtlar, Format, Doğrulama Kancası, Örnek.
- Doğrulama kancası tıbbi kullanımda atlanamaz; bu çerçeveyi diğerlerinden ayıran bileşendir.
- Prompt iteratiftir; ilk çıktı her zaman taslaktır.