Modül B2 — Literatür Tarama ve Sentez
Seviye: [O] Orta / [İ] İleri
Amaç: AI'ı arama stratejisi kurmak, sistematik derleme adımlarını hızlandırmak ve teyitli kaynakları sentezlemek için kullanmak; onu asla bir arama motoru yerine koymamak.
Kavramsal çerçeve
Bu modülün tek değişmez kuralı A0 ve A2'den gelir: genel amaçlı bir dil modeli literatür arama motoru değildir. "Bana bu konudaki makaleleri listele" talebi referans uydurmanın birincil tetikleyicisidir. AI'ın literatürdeki meşru rolleri üçtür: (1) arama stratejisi tasarlamak, (2) sistematik süreci yapılandırmak, (3) sizin getirdiğiniz, gerçek ve teyitli metinleri sentezlemek.
[O] AI'ın üç meşru rolü
- Arama dizesi (search string) mühendisliği: PICO'dan anahtar kavramları çıkarmak, eş anlamlıları/MeSH terimlerini önermek, Boolean mantığını kurmak.
- Süreç yapılandırma: Dâhil etme/dışlama kriterleri taslağı, PRISMA akış mantığı, eleme (screening) ölçütlerini netleştirme.
- Sentez: Gerçek, indirilmiş, teyitli makalelerin bulgularını tematik olarak özetleme ve karşılaştırma.
[İ] AI taramasının sınırı
AI başlık/özet eleme aşamasında insan eleyiciye yardımcı olabilir, ancak yanlış negatif (ilgili çalışmayı eleme) riski taşır. Sistematik derlemede AI elemesi insan elemesinin yerini almaz; en fazla ikinci bir eleyici gibi destek verir ve uyuşmazlıklar insanca çözülür. Sistematik derleme yöntemini bildirirken AI kullanımı şeffaf belirtilir (A3).
Prompt desenleri
Arama dizesi kurma:
[ROL]: Sistematik derleme metodolojisinde deneyimli bir tıp kütüphaneciliği uzmanısın. [BAĞLAM]: PICO'm: P=[...] I=[...] C=[...] O=[...]. PubMed'de tarama yapacağım. [GÖREV]: Her PICO bileşeni için anahtar terimleri, eş anlamlılarını ve olası MeSH terimlerini öner; ardından bunları Boolean operatörleriyle birleştiren bir arama dizesi taslağı kur. [KISITLAR]: Makale veya referans listeleme. Sadece arama stratejisi üret. [DOĞRULAMA KANCASI]: MeSH terimlerinin güncel ve geçerli olduğunu ben PubMed'de teyit edeceğim; emin olmadığın MeSH'leri [doğrulanmalı] olarak işaretle. [FORMAT]: Bileşen bazında terim tablosu + birleşik arama dizesi.
Dâhil/dışlama kriteri taslağı:
[GÖREV]: Bu PICO için taslak dâhil etme ve dışlama kriterleri öner; her kriter için gerekçe yaz. Kriterleri ben kesinleştireceğim.
Teyitli makaleleri sentezleme (RAG mantığıyla):
[BAĞLAM]: Aşağıda gerçek ve doğruladığım [n] makalenin künyesi ve bulgu özetleri var: [yapıştırın]. [GÖREV]: Bu makaleleri tematik olarak sentezle; ortak bulguları, çelişkileri ve metodolojik farkları karşılaştır. [KISITLAR]: Sadece verdiğim metinleri kullan; dışarıdan referans ekleme, hiçbir yeni çalışma uydurma. [DOĞRULAMA KANCASI]: Verdiğim metinlerde olmayan hiçbir iddiada bulunma.
Kötü → İyi karşılaştırması
Kötü: "Bu konudaki son 20 makaleyi özetle ve referanslarını ver."
→ Model gerçek-görünümlü ama büyük ölçüde sahte bir liste üretir.
İyi: Modele arama dizesi kurdurmak → diziyi PubMed'de çalıştırmak → gerçek makaleleri indirmek/teyit etmek → yalnızca bu teyitli metinleri modele sentezlettirmek.
→ Arama insan + veritabanı, sentez model; uydurma için boşluk kalmaz.
Yaygın hata kalıpları (failure modes)
- Modeli arama motoru sanmak. Tüm sahte referans felaketlerinin kaynağı.
- MeSH'e körü körüne güven. Model geçersiz/eski MeSH önerebilir; PubMed'de teyit şart.
- AI elemesini tek eleyici yapmak. Yanlış negatif riski; sistematik derlemede insan elemesi esastır.
- Sentezde kapsam kaçağı. Modelin verdiğiniz metinlerin dışına çıkıp "genel bilgi" eklemesi. Çözüm: "sadece verdiğim metinleri kullan" kısıtı.
Uygulamalı egzersiz
Bir PICO'nuz için modele arama dizesi kurdurun. Diziyi PubMed'de çalıştırın. Sonra dönen ilk 5 gerçek makalenin özetini modele verip sentezletin. Modelin verdiğiniz metnin dışına çıkıp çıkmadığını denetleyin — çıkıyorsa kısıtı sıkılaştırın.
Doğrulama kontrol listesi
- Arama motoru olarak gerçek veritabanı kullandım, modeli değil.
- Önerilen MeSH/terimleri veritabanında teyit ettim.
- Sentezde modele yalnızca gerçek, teyitli metinleri verdim.
- Model verdiğim kapsamın dışına çıkmadı.
- Sistematik derlemede AI kullanımını yöntemde şeffaf belirttim.
Anahtar çıkarımlar
- Model literatür arama motoru değildir; rolü strateji kurmak, süreç yapılandırmak ve teyitli metni sentezlemektir.
- MeSH ve terim önerileri veritabanında doğrulanır.
- Sentez yalnızca gerçek, indirilmiş, teyitli kaynaklarla yapılır; kapsam dışına çıkış kısıtla engellenir.