Modül B8 — Hakemlik (Peer Review)
Seviye: [İ] İleri
Amaç: Hakemlik sürecinde AI'ın etik sınırlarını —çoğunlukla "ne yapılMAyacağını"— netleştirmek ve eleştirel değerlendirmenin insan sorumluluğunda kalmasını sağlamak.
Kavramsal çerçeve
Bu modül diğerlerinden farklıdır: ağırlık üretimde değil, kısıtlamadadır. Hakemlik, başkasının yayımlanmamış, gizli fikrî mülkiyetini değerlendirmektir. Buradaki tek büyük kural A3'ten gelir ve kategoriktir: size hakemlik için gönderilen bir makaleyi (veya parçalarını) bir AI modeline yüklemek gizlilik ihlalidir ve birçok dergi tarafından açıkça yasaklanmıştır. Bir özet çıkarmak veya değerlendirme yazdırmak için bile olsa, manuskripti modele vermek meşru değildir.
[İ] Neden bu kadar katı
- Gizlilik: Manuskript yayımlanmamıştır; yazarın önceliği (priority) ve fikrî mülkiyeti korunmalıdır.
- Veri ele alınışı belirsizliği: Halka açık modelde girdinin nasıl saklandığı şeffaf değildir.
- Dergi politikası: Çok sayıda yayıncı, hakemlerin manuskripti üretken AI araçlarına yüklemesini yasaklar. İhlal, hakemlik görevinin kötüye kullanımıdır.
- Hakemliğin özü: Değerlendirme, hakemin uzman muhakemesini gerektirir; bu devredilemez.
[İ] Sınırlı meşru kullanımlar
AI, manuskript içeriği modele verilmeden de bazı yardımcı işlerde kullanılabilir; her biri ilgili dergi politikasıyla teyit edilmelidir:
- Kendi yazdığınız hakem raporunun dilini, manuskripte özgü hiçbir gizli içerik içermeyecek şekilde cilalamak (yine de dikkatli; pek çok dergi bunu da kısıtlayabilir).
- Eleştirel değerlendirme çerçevelerini (ör. STROBE/CONSORT kontrol listesi mantığı) genel olarak hatırlatmak — manuskript içeriği olmadan.
- Genel metodoloji kavramlarını kendiniz için tazelemek.
Doğrulama notu: Hangi derginin hakemlere AI kullanımına dair tam olarak ne dediği değişkendir ve sıkılaşmaktadır. Her hakemlik davetinde derginin güncel hakem politikasını okuyun. [doğrulanmalı: dergi hakem politikası]
[İ] İnsanın devredilemez işi
Metodolojik zayıflık tespiti, bulguların geçerliliğinin değerlendirilmesi, literatür yeterliliğinin yargılanması ve nihai öneri (kabul/revizyon/ret) tümüyle hakemin uzman muhakemesidir. AI bu yargıyı veremez; verdiğini iddia ederse, bu hem etik hem de kalite açısından kabul edilemez.
Prompt desenleri (sınırlı ve dikkatli)
Genel değerlendirme çerçevesi hatırlatma (manuskript içeriği OLMADAN):
[ROL]: Araştırma metodolojisinde deneyimli bir editöryal danışmansın. [GÖREV]: Gözlemsel bir çalışmayı eleştirel değerlendirirken kontrol etmem gereken metodolojik noktaların genel bir kontrol listesini (STROBE mantığında) hatırlat. [KISITLAR]: Bu genel bir hatırlatmadır; değerlendireceğim manuskriptin hiçbir içeriğini sana vermeyeceğim ve vermemeliyim.
Kendi raporunuzun dil cilası (gizli içerik olmadan, dergi izin veriyorsa):
[GÖREV]: Aşağıdaki, tamamen kendi yazdığım ve manuskripte özgü gizli hiçbir bilgi içermeyen hakem raporu taslağımın dilini profesyonelleştir: [taslağınız]. [KISITLAR]: İçeriğe yeni teknik iddia ekleme; yalnızca dil ve ton.
Kötü → İyi karşılaştırması
Kötü: Hakemlik için gelen PDF'i modele yükleyip "bunun zayıf yönlerini ve bir hakem raporu yaz" demek.
→ Gizlilik ihlali, olası dergi politikası ihlali, hakemlik görevinin kötüye kullanımı.
İyi: Manuskripti hiçbir modele vermeden kendiniz eleştirel olarak okumak, değerlendirmeyi kendiniz yazmak; AI'ı yalnızca (dergi izin veriyorsa) gizli içerik barındırmayan kendi metninizin dilini cilalamak için kullanmak.
→ Gizlilik korunur, muhakeme hakemde kalır.
Yaygın hata kalıpları (failure modes)
- Manuskripti modele yükleme. En ciddi ihlal; "sadece özet için" mazereti geçersiz.
- Değerlendirmeyi modele yazdırma. Uzman muhakemenin devri; etik ve kalite ihlali.
- Politikayı varsayma. "Herkes yapıyordur" sanmak. Çözüm: her davette dergi politikasını okumak.
- Dolaylı sızıntı. Manuskriptten alıntı/şekil/veriyi parça parça modele verme. Çözüm: hiçbir parçayı vermemek.
Uygulamalı egzersiz
Son hakemlik davetinizi (veya tipik bir hedef derginizi) düşünün ve şu soruyu yanıtlayın: Bu derginin hakem politikası AI kullanımı hakkında ne diyor? Yanıtı kılavuzdan birebir bulabiliyor musunuz? Bulamıyorsanız, varsayılan tutum en kısıtlayıcı yorumdur: manuskripti hiçbir modele vermemek.
Doğrulama kontrol listesi
- Manuskriptin hiçbir parçasını hiçbir AI modeline vermedim.
- Metodolojik değerlendirme ve nihai öneri tümüyle benim muhakememdir.
- AI kullandıysam yalnızca gizli içerik barındırmayan kendi metnimde ve dergi izniyle.
- Derginin güncel hakem AI politikasını okudum.
Anahtar çıkarımlar
- Hakemlik için gelen manuskript gizlidir; hiçbir parçası AI modeline verilmez.
- Değerlendirme ve nihai öneri devredilemez insan muhakemesidir.
- AI'ın meşru rolü, içerik içermeyen, dergi izinli, dar yardımcı işlerle sınırlıdır.
- Politika belirsizse varsayılan, en kısıtlayıcı yorumdur.