Tıbbi Araştırmada Yapay Zekâ ve Prompt Mühendisliği
Akademisyen ve Araştırmacılar için Uygulamalı Müfredat
Bu müfredat, yapay zekâ araçlarını tıbbi araştırmanın tüm yaşam döngüsünde —fikirden yayına, hakemlikten eğitim materyaline kadar— bilimsel dürüstlükten ödün vermeden ve operasyonel gerçeklikleri hesaba katarak kullanmayı öğretir. Odak, soyut "prompt teknikleri" değil; akademisyenin masasındaki gerçek işlerdir.
Bu müfredat kimin için?
Kitle homojen değildir. Her modül üç seviyeye göre etiketlenmiştir; okur yalnızca ihtiyaç duyduğu modülü ve seviyeyi seçebilir:
| Etiket | Hedef | Beklenti |
|---|---|---|
| [T] Temel | Tıp öğrencisi, asistan, AI'a yeni başlayan | Hiçbir ön bilgi gerektirmez |
| [O] Orta | Tez yazan, ilk makalelerini üreten araştırmacı | Temel araştırma metodolojisi bilgisi |
| [İ] İleri | Kıdemli akademisyen, hakem, editör, tez danışmanı | Yayın deneyimi ve metodolojik olgunluk |
Bir modülün içinde paragraflar da bu etiketleri taşır; böylece profesör giriş seviyesini atlayıp doğrudan ileri tekniklere geçebilir.
Temel öncül: İki değişmez kural
Bu müfredattaki her satır iki ilkeye tabidir. Bunlar pazarlık konusu değildir.
- Tıpta halüsinasyon bir yazılım kusuru değil, hasta güvenliği ve akademik dürüstlük ihlalidir. Modelin ürettiği hiçbir veri, referans, doz veya istatistik, birincil kaynaktan doğrulanmadan kullanılamaz. Doğrulama, ayrı bir adım değil; her iş akışının içine gömülü zorunlu katmandır (bkz. Modül A2).
- Yapay zekâ araştırmacının yerini almaz; bilişsel yükünü dağıtır. Model bir ortak yazar, istatistikçi veya hakem değildir. Entelektüel sorumluluk ve nihai karar daima insandadır. AI kullanımı, ilgili dergi/kurum politikalarına göre şeffaf biçimde beyan edilmelidir (bkz. Modül A3).
Müfredat haritası
Yapı iki katmandan oluşur: her şeyin altında çalışan çapraz-kesen temel (A) ve araştırma yaşam döngüsünü izleyen omurga (B). Pedagojik uygulama kılavuzu (C) eğiticiler içindir.
Bölüm A — Temel katman (önce bunlar okunmalı)
- A0 — Araç ekosistemi ve model seçimi [T/O] · Hangi iş için hangi araç; modelin ne yapamayacağı.
- A1 — Prompt anatomisi [T/O/İ] · Yedi bileşenli tıbbi-akademik prompt çerçevesi. Müfredatın çekirdeği.
- A2 — Doğrulama ve anti-halüsinasyon doktrini [T/O/İ] · Referans uydurmanın mekaniği ve "asla güvenme, daima kaynağa dön" iş akışı. En kritik modül.
- A3 — Etik, ifşa ve veri güvenliği [O/İ] · Yayın etiği politikaları, hasta verisi ve gizlilik.
Bölüm B — Araştırma yaşam döngüsü omurgası
- B1 — İdeasyon ve araştırma sorusu [T/O] · PICO rafinasyonu, bilgi boşluğu tespiti.
- B2 — Literatür tarama ve sentez [O/İ] · Arama dizesi kurgusu, sistematik derleme desteği.
- B3 — Metodoloji ve istatistik planlama [O/İ] · Çalışma dizaynı, analiz planı, kod üretimi.
- B4 — Veri analizi ve yorumlama [İ] · Sert guardrail'lerle çıktı denetimi.
- B5 — IMRAD yazımı [O/İ] · Her bölüm için ayrı prompt deseni.
- B6 — Revizyon, dil editleme ve hakem yanıtı [O/İ] · Response to Reviewers stratejisi.
- B7 — Eğitim materyali ve soru üretimi [O/İ] · Sınav sorusu ve çeldirici kalibrasyonu.
- B8 — Hakemlik (peer review) [İ] · Çoğunlukla "ne yapılMAyacağı"; gizlilik ve dergi yasakları.
Bölüm C — Eğiticiler için uygulama kılavuzu
- C — Pedagoji ve atölye tasarımı [İ] · Modüllerin nasıl öğretileceği, egzersiz akışı, değerlendirme.
Önerilen öğrenme yolları
Herkesin tüm modülleri okuması gerekmez. Profile göre kısa yollar:
- Tıp öğrencisi / yeni asistan: A0 → A1 → A2 → B1 → B5
- Tez yazan araştırmacı: A1 → A2 → A3 → B1 → B2 → B3 → B5
- Makale üreten akademisyen: A2 → A3 → B2 → B3 → B5 → B6
- Kıdemli akademisyen / hakem / editör: A2 → A3 → B6 → B8 (+ ihtiyaç hâlinde B3, B4)
- Tıp eğitimcisi (kitap/sınav): A1 → A2 → B7 (+ C)
A2 her yolda yer alır ve atlanamaz.
Nasıl kullanılır: ortak biçim kuralları
Her modül aynı iskeleti taşır:
- Amaç — modülün tek cümlelik gerekçesi.
- Kavramsal çerçeve — neden ve ne.
- Prompt desenleri — kopyalanabilir şablonlar (aşağıdaki blok biçiminde).
- Kötü → İyi karşılaştırması — aynı görevin başarısız ve başarılı prompt'u.
- Yaygın hata kalıpları (failure modes) — modele özgü tuzaklar.
- Uygulamalı egzersiz — okurun kendi verisiyle deneyeceği görev.
- Doğrulama kontrol listesi — modüle özgü, çıktı teslim öncesi denetim.
- Anahtar çıkarımlar — özet.
Prompt blokları her zaman kod bloğu içinde verilir ve değişkenler köşeli parantezle gösterilir:
[ROL]: ... [BAĞLAM]: ... [GÖREV]: ... [KISITLAR]: ... [FORMAT]: ... [DOĞRULAMA KANCASI]: ...
Köşeli parantez içindeki her ifade ([çalışmanızın türü], [hedef dergi] vb.) okur tarafından doldurulur.
Sorumluluk reddi ve sürüm notu
Bu müfredat metodolojik bir çerçeve sunar; belirli araçların adları, fiyatları ve yetenekleri ile yayın etiği politikaları (ICMJE, COPE, WAME vb.) hızla değişir. Araç-spesifik ve politika-spesifik her ayrıntı, kullanım anında güncel resmî kaynaktan teyit edilmelidir. Bu, müfredatın kendi doğrulama doktriniyle (A2) tutarlıdır: ikincil bir kaynağa —bu müfredat dâhil— körü körüne güvenilmez.
Müfredat sürümü: 1.0 · Yapı: A0–A3 (temel), B1–B8 (yaşam döngüsü), C (pedagoji)